Mam czterdzieści osiem lat, pracuję na etacie i przez pierwsze lata na rynku byłem przekonany, że mój problem to strategia. Że gdzieś jest lepszy zestaw wskaźników, lepszy setup, lepszy timing. Szukałem go z uporem, który dziś wydaje mi się prawie zabawny.
Prawda była inna. Miałem rację częściej, niż mi się wydawało. I mimo to traciłem.
Powód był jeden i przez długi czas go nie widziałem: nie potrafiłem zamknąć stratnej pozycji. Zyskowną zamykałem po kilkunastu minutach, ze strachu, że zysk ucieknie. Stratną trzymałem godzinami. Czasem dniami. Czekałem, aż rynek przyzna mi rację.
Ten jeden nawyk kosztował mnie więcej niż wszystkie złe wejścia razem wzięte.
Co naprawdę dzieje się w głowie, kiedy pozycja idzie w dół
Kiedy otwierasz transakcję, dzieje się coś, o czym mało kto mówi wprost. Przestaje to być liczba na ekranie. Staje się Twoją decyzją. A decyzji broni się zupełnie inaczej niż liczby.
Dopóki pozycja jest otwarta, strata jest teoretyczna. Można ją nazwać „chwilowym cofnięciem”. Można powiedzieć sobie, że to jeszcze nie strata, tylko sytuacja przejściowa. W momencie kliknięcia „zamknij” ta teoria zamienia się w fakt. Fakt zapisany w historii rachunku, którego nie da się już opowiedzieć inaczej.
I tu jest sedno: nie bronisz pieniędzy, bronisz swojej racji. Zamknięcie stratnej pozycji to nie jest przelew. To przyznanie się.
Dlatego tak boli. I dlatego tak długo zwlekamy.
To nie jest kwestia charakteru
Zanim pójdziemy dalej — jedna rzecz, którą chciałbym, żebyś usłyszał na początku, a nie na końcu.
To nie jest wada charakteru. Nie jesteś słabszy psychicznie od ludzi, którym wychodzi. Nie brakuje Ci silnej woli.
Awersja do straty jest wbudowana. Strata o danej wartości uderza mocniej, niż cieszy zysk o tej samej wartości — i dzieje się to poniżej poziomu świadomej decyzji, w tej części głowy, do której nie masz bezpośredniego dostępu. Możesz o tym wiedzieć wszystko i dalej to czuć. Ja czuję do dziś.
Dlatego cała robota nie polega na tym, żeby przestać czuć. Polega na tym, żeby zbudować sobie takie warunki, w których uczucie nie ma jak wpłynąć na klikanie. To dwie zupełnie różne rzeczy i pomylenie ich kosztuje lata.
Dlaczego zyskowną zamykasz za szybko
To dokładnie ten sam mechanizm, tylko odwrócony.
Kiedy pozycja jest na plusie, masz w ręku coś, co można stracić. Mózg traktuje niezrealizowany zysk jak posiadanie. A perspektywa utraty czegoś, co już „masz”, jest bardziej dotkliwa niż perspektywa zysku o tej samej wartości.
Efekt jest przewrotny. Zyski przycinasz, bo boisz się je stracić. Straty puszczasz luzem, bo dopóki nie zamkniesz, nie ma czego przyznawać.
Robisz więc dokładnie odwrotnie, niż każe arytmetyka. Wystarczy kilka miesięcy takiego rytmu, żeby rachunek topniał, mimo że trafność wejść jest przyzwoita. To jest ten moment, w którym większość ludzi zaczyna szukać nowej strategii — i szuka nie tam, gdzie leży problem.
Trzy zdania, które mówiłem sobie za każdym razem
Przez lata prowadziłem zapiski. Kiedy je później przeglądałem, uderzyło mnie, że przy każdej dużej stracie pojawiały się te same trzy zdania.
„To jeszcze wróci.” Czasem wracało. Zapamiętywałem właśnie te przypadki, bo potwierdzały, że warto czekać. O tych, które nie wróciły, wolałem nie pamiętać. Tak działa pamięć — zbiera dowody na tezę, którą już masz, i wyrzuca resztę.
„Zamknę, jak wyjdę na zero.” To zdanie brzmi rozsądnie, a jest najgorsze z całej trójki. Rynek nie wie, po jakiej cenie wszedłeś. Twoje wejście nie jest dla niego żadnym poziomem, żadną barierą, żadnym punktem odniesienia. Czekanie na okrągłe zero to czekanie na coś, co istnieje wyłącznie w Twojej głowie.
„Teraz zamknięcie byłoby głupie, skoro tyle już straciłem.” Klasyk. Im większa strata, tym trudniej ją uciąć — a przecież im większa strata, tym pilniej trzeba to zrobić. Pieniądze, które już zniknęły, nie wracają dlatego, że dalej siedzisz w pozycji. Siedzenie w niej dokłada tylko ryzyko do ryzyka.
Jeśli któreś z tych zdań brzmi znajomo, to nie przypadek. To najczęściej powtarzający się wzorzec u początkujących. Rozłożyłem go na czynniki w pierwszym rozdziale mojego ebooka — jest za darmo.
Trzy momenty, w których uderza najmocniej
Nie każdego dnia jesteś tak samo podatny. U mnie były trzy sytuacje, w których praktycznie zawsze trzymałem stratną pozycję za długo.
Po serii wygranych. Wtedy przychodzi przekonanie, że się „wyczuwa rynek”. Strata w takim momencie nie pasuje do obrazu siebie z ostatnich dni, więc odruchowo traktuje się ją jako pomyłkę rynku, a nie własną.
Zaraz po dużej stracie. Chęć odrobienia jest tak silna, że kolejna pozycja przestaje być transakcją, a staje się rewanżem. Rewanżu nie zamyka się na minusie, bo to by znaczyło przegrać dwa razy pod rząd.
Kiedy pozycja jest większa, niż planowałem. To najprostszy i najbardziej mechaniczny z całej trójki. Przy zbyt dużej pozycji każda złotówka ruchu jest odczuwalna, a przy odczuwalnym ruchu nie da się myśleć spokojnie. Wielkość pozycji jest w tym sensie ustawieniem własnej głowy, nie tylko ryzyka.
Co u mnie faktycznie zadziałało
Nie znalazłem sposobu, żeby przestać to czuć. Znalazłem sposób, żeby przestać na tym uczuciu podejmować decyzje.
Stop loss ustawiam w tej samej minucie, w której otwieram pozycję. Nie po chwili, nie „jak się ustabilizuje”. W tej samej minucie. Decyzja podjęta na zimno, zanim pojawią się emocje, jest warta więcej niż każda decyzja podjęta w trakcie.
Nie przesuwam go dalej. Nigdy. To była moja najdroższa lekcja. Każde przesunięcie wyglądało wtedy na drobną korektę, a w rzeczywistości było zamianą małej straty na dużą. Bliżej — mogę. Dalej — nigdy. Ta jedna zasada, konsekwentnie trzymana, zmieniła u mnie więcej niż wszystkie wskaźniki razem wzięte.
Wielkość pozycji dobieram tak, żeby strata nie bolała. Jeśli kwota na ekranie sprawia, że przyspiesza mi puls, pozycja jest za duża. Ból nie jest ceną wstępu do tego zawodu. Ból jest sygnałem, że coś jest źle policzone.
Zapisuję każdą transakcję i powód wyjścia. Nie po to, żeby ładnie wyglądało. Po to, żeby po miesiącu zobaczyć na własne oczy, ile kosztowało mnie czekanie. Cyfry na papierze robią to, czego nie zrobi żadne postanowienie. Dla siebie zrobiłem prosty Dziennik Tradera i udostępniam go za darmo. Jak go prowadzić, żeby faktycznie coś dawał, opisałem w osobnym wpisie.
Nie otwieram nic w dniu, w którym jestem zmęczony albo wkurzony. Brzmi banalnie. Kosztowało mnie kilka lat, zanim zacząłem to naprawdę stosować.
Jak ustawiam stop lossa, żeby nie kusiło go ruszać
Najczęstszy błąd przy stop lossie nie polega na tym, że go nie ma. Polega na tym, że jest postawiony w złym miejscu — i dlatego nie da się go dotrzymać.
Jeśli ustawiasz go na wysokości kwoty, którą „jesteś gotów stracić”, to prędzej czy później rynek zabierze Cię w normalnym, przypadkowym ruchu. Wyjdziesz ze stratą przy scenariuszu, który wcale się nie zepsuł. Po kilku takich razach przestaniesz ufać własnemu stop lossowi i zaczniesz go przesuwać. I koło się zamyka.
U mnie kolejność jest odwrotna i to jest chyba najważniejsza rzecz techniczna w całym tym tekście:
- Najpierw pytam, w którym miejscu mój pomysł na tę transakcję przestaje być prawdziwy. Nie ile mogę stracić. Gdzie kończy się powód, dla którego w ogóle wszedłem.
- Tam stawiam stop lossa. To jest poziom rynku, nie poziom mojego portfela.
- Dopiero na końcu liczę wielkość pozycji tak, żeby dojście do tego poziomu było stratą, którą przyjmę bez emocji.
Przy takiej kolejności stop loss ma sens i nie kusi, żeby go ruszać. Przy odwrotnej — zawsze będzie stał w przypadkowym miejscu.
Ćwiczenie na najbliższy tydzień
Jedno, konkretne. Zajmuje mniej niż minutę dziennie.
Przy każdej zamkniętej transakcji dopisz jedno zdanie: dlaczego zamknąłeś ją właśnie teraz. Nie co zrobił rynek. Dlaczego Ty kliknąłeś.
Po tygodniu przeczytaj wszystkie odpowiedzi jednym ciągiem. Nie chodzi o wynik. Chodzi o to, ile razy powodem był plan, a ile razy — ulga, zniecierpliwienie albo złość.
U mnie ten stosunek przez pierwsze miesiące wyglądał źle. Na tyle źle, że pamiętam moment, w którym to zobaczyłem, i pamiętam, co wtedy pomyślałem. Że nie gram przeciwko rynkowi. Gram przeciwko sobie i przegrywam z sobą regularnie.
To był początek wszystkiego, co potem zadziałało.
Najczęstsze pytania
Czy zawsze trzeba mieć stop lossa? U mnie tak, bez wyjątku. Nie dlatego, że tak każe jakaś zasada, tylko dlatego, że sprawdziłem na własnej skórze, co się dzieje, kiedy go nie ma. Bez stop lossa każda transakcja może stać się tą jedną, która psuje kwartał.
Co zrobić, gdy rynek zabiera mnie ze stratą, a potem wraca w moją stronę? Boli, ale sam w sobie nie jest to dowód, że stop loss był zły. Jeśli zdarza się to bardzo często, to zwykle znak, że stał za blisko albo w przypadkowym miejscu — patrz sekcja wyżej.
Czy uśrednianie stratnej pozycji ma sens? To temat na osobny tekst, ale w kontekście tego wpisu warto zauważyć jedno: dokładanie do stratnej pozycji jest najskuteczniejszym znanym mi sposobem na to, żeby nigdy nie musieć przyznać się do błędu. Odsuwa moment przyznania i powiększa stawkę.
Ile czasu zajmuje wyjście z tego nawyku? U mnie liczone w miesiącach, nie w dniach. Ale pierwsza zmiana — ta, po której poczułem różnicę — przyszła w tygodniu, w którym zacząłem zapisywać powody wyjścia.
Rynek nie jest Twoim przeciwnikiem
Łatwo wpaść w myślenie, że rynek coś Ci zabrał. Że zagrał przeciwko Tobie.
Nie zagrał. Rynek nie wie, że istniejesz. Nie ma nic przeciwko Tobie, nie zna Twojego wejścia i nie czeka na Twoje zero. Cała złość, którą czujesz po stracie, jest wyłącznie Twoja — i właśnie dlatego to Ty jesteś jedyną osobą, która może z nią cokolwiek zrobić.
To była dla mnie najtrudniejsza rzecz do przyjęcia. I jednocześnie ta, po której wszystko inne zaczęło mieć sens. Napisałem o tym więcej tutaj, na stronie o mnie.
Pierwszy rozdział „Psychologii Tradingu dla Początkujących” jest o dokładnie tym mechanizmie — dlaczego trzymasz stratną pozycję dłużej niż zyskowną i co z tym zrobić. Dziewięć stron, czyta się w kwadrans, nic za to nie płacisz.
Jeśli pierwszy rozdział Cię złapie, cała książka ma ich trzynaście — o braku planu, dyscyplinie, strachu, chciwości, FOMO, overtradingu, odgrywaniu strat i ego.
Do zobaczenia na rynku.
Wyspa